‘Mijn jeugd is voorbij. Maar ik heb daar vrede mee.’ en ‘Je krijgt soms shit over je heen, maar tegelijk kan je zoveel mooie dingen verwezenlijken.’ In de Krant van West-Vlaanderen liet Pauline Van Marcke, de burgemeester van Anzegem maar vooral ook de jongste burgemeester van het land, deze woorden optekenen. Wat ook opviel, en tegelijk ook weer niet, was dat ze in het interview aangaf dat het nooit eens rustig is als burgemeester. ‘Als burgemeester moet je lange dagen kloppen, heb je weinig slaap en heb je zelden een vrij weekend. (…) Het is een job met veel verantwoordelijkheid en je kan de knop nooit uitzetten. Je moet echt dag en nacht klaarstaan.’ Je wordt inderdaad als burgemeester heel vaak geleefd. Catherine Moureaux, burgemeester van Sint-Jans-Molenbeek, kan erover meespreken. Na een burn-out van 13 maanden kon ze eindelijk weer aan de slag. In een interview met De Standaard zei ze ‘Een burgemeester is dag en nacht bereikbaar. Daar ga je aan kapot.’ Recentelijk gaven een aantal burgemeesters ruiterlijk toe dat ze professionele hulp zochten met het oog op het mentaal welzijn. Het is duidelijk dat er een aantal burgemeestersalarmbellen afgaan.
Bestaat er in Vlaanderen een politiek mandaat dat tegelijk zo zichtbaar, zo nabij en zo zwaar is als dat van burgemeester? Ik denk het niet. De burgemeester staat met zijn voeten in de modder van het dagelijkse leven. Voor om het even wat er in de gemeente of stad gebeurt, wordt er door de bevolking, bijna instinctief, in de richting van de burgemeester gekeken. Is er te weinig parkeergelegenheid? De burgemeester krijgt de schuld. Is er een gewelddadig incident? De burgemeester moet reageren. Is er een asielcentrum gepland, een windmolenproject of een mobiliteitsingreep? Opnieuw kijkt iedereen naar het gemeentehuis.
De burgemeester zit bovendien vaak gevangen tussen verwachtingen en mogelijkheden. Burgers verwachten snelle oplossingen in een wereld die juridisch en administratief steeds complexer wordt. De verwachtingen die burgers projecteren op hun burgemeester zijn dan ook soms simpelweg onrealistisch.
Zelfs voor raad over privézaken komt men vaak bij de burgemeester over de vloer.
De sterkte van de lokale besturen is altijd de nabijheid geweest. Mensen kennen hun burgemeester. Ze spreken de burgemeester aan in de supermarkt, op de markt of naar aanleiding van een lokaal event. Dat creëert vertrouwen, maar tegelijk ook een enorme druk.
De perceptie rond de figuur van de burgemeester blijft nochtans romantisch. Velen denken dat de burgemeester de persoon is die lintjes knipt, huwelijken voltrekt, recepties afschuimt, … Gelukkig horen die leuke dingen er nog altijd bij. Vandaar dat burgemeesters nog steeds aangeven dat het burgemeesterschap een fantastische job is. Niettemin mogen we niet uit het oog verliezen dat de burgemeestersfunctie veel meer is dan dat. De burgemeester is een (crisis)manager geworden die zware (politieke) verantwoordelijkheid draagt. Hoeft het dan te verbazen dat heel wat lokale mandatarissen aangeven dat het moeilijkste aspect van het mandaat niet meteen het beleid op zich is, maar wel de permanente emotionele belasting.
Een burgemeester heeft officieel geen uren. Theoretisch is het een politiek mandaat. In de praktijk is het een levensstijl. Een engagement. Een ernstige brand stopt niet om 17 uur. Overstromingen houden geen rekening met weekends. De burgemeester is permanent bereikbaar.
Het privéleven van burgemeesters staat met andere woorden voortdurend onder druk. Partners en kinderen leven mee in het ritme van de gemeente. Vakanties worden onderbroken. Familiefeesten verlopen met een smartphone op tafel. Van de burgemeester wordt verwacht dat hij/zij aanwezig is.
Wie niet op het eetfestijn van de fanfare verschijnt, krijgt opmerkingen. Wie ontbreekt op de opening van een jeugdlokaal, lijkt ongeïnteresseerd. Het gevolg is een absurde agenda waarin burgemeesters overdag dossiers behandelen en ’s avonds recepties en activiteiten van verenigingen aflopen.
Hier dreigt dan ook een democratisch gevaar. Als men merkt hoeveel het burgemeesterschap vergt, zowel fysiek als mentaal, dreigen mensen er niet alleen de brui aan te geven maar er op termijn ook niet meer aan te beginnen. De vraag is dan ook niet langer waarom sommige burgemeesters afhaken, maar waarom er nog mensen zijn die het willen doen. Want hoeveel mensen zijn vandaag nog bereid hun volledige leven ondergeschikt te maken aan een publiek ambt?
Ondanks het feit dat er, in vergelijking met het verleden, al veel meer vormingen voor toekomstige mandatarissen worden gegeven, is er nog een weg af te leggen.
Het is van fundamenteel belang dat onze toekomstige lokale politici weten waar ze aan toe zijn. Met welke opportuniteiten maar ook met welke uitdagingen ze geconfronteerd zullen worden. Op die manier kunnen we hen optimaal voorbereiden op onder andere de mooie taak als burgemeester. Tegelijk moeten we als maatschappij verhinderen dat het burgemeesterschap een fysieke en mentale uitputtingsslag is.
Net omdat de burgemeester zo dicht bij de mensen staat, blijft het ook een van de meest betekenisvolle politieke functies die bestaan. Dat verklaart waarom veel burgemeesters ondanks alles gepassioneerd blijven over hun job.
