Hierna staan de voetnoten uit het artikel "Gemeentelijke klachtenbehandeling en -management" (Frankie Schram) in Impuls nr. 3/2026.
[1] M. ELCHARDUS en W. SMITS, Anatomie en oorzaken van het wantrouwen, Brussel, VUB-Press, 2002, 12-13; H. VAN GUNSTEREN en R. ANDEWEG, Het grote ongenoegen: over de kloof tussen burgers en politiek, Haarlem, Aramith, 1994, 24; M. ELCHARDUS, De dramademocratie, Tielt, Lannoo, 2002, 23-25.
[2] Voor wat Vlaanderen betreft: Decreet van de Vlaamse Raad van 23 oktober 1991 betreffende de openbaarheid van bestuursdocumenten in de diensten en instellingen van de Vlaamse regering, BS 27 november 1991, gewijzigd door het decreet van 13 juni 1996 tot wijziging van het decreet van 23 oktober 1991 betreffende de openbaarheid van bestuursdocumenten in de diensten en instellingen van de Vlaamse regering, BS 19 juni 1996, 16.875-16.876; Arbitragehof, arrest nr. 17/97 van 25 maart 1997, BS 24 april 1997, 9.728-9.731; Besluit van de Vlaamse Regering tot regeling van de ombudsfunctie in de diensten en instellingen van de Vlaamse Regering, BS 15 december 1992, 26.661-26.662. Ondertussen vervangen door Decreet van het Vlaams Parlement 7 juli 1998 houdende instelling van de Vlaamse Ombudsdienst, BS 25 augustus 1998 (ontneemt de Ombudsman de bevoegdheid op te treden als beroepsinstantie m.b.t. de openbaarheid van bestuur) zoals gewijzigd door het decreet van 31 januari 2003 houdende wijziging van het decreet van 15 juli 1997 houdende oprichting van een Kinderrechtencommissariaat en instelling van het ambt van Kinderrechtencommissaris en van het decreet van 7 juli 1998 houdende instelling van de Vlaamse Ombudsdienst, BS 13 februari 2003, en door het decreet van het Vlaams Parlement van 7 mei 2004 houdende wijziging van het decreet van 7 juli 1998 houdende instelling van de Vlaamse Ombudsdienst, wat betreft de bescherming van ambtenaren die melding maken van onregelmatigheden, BS 11 juni 2004, zoals gewijzigd door het decreet van 15 juli 2005 houdende wijziging van diverse decreten, wat het statuut van de mandaathouders in de aan het Vlaams Parlement verbonden instellingen betreft, BS 9 september 2005, en zoals gewijzigd door het decreet van 9 december 2005 houdende wijziging van het decreet van 7 juli 1998 houdende instelling van de Vlaamse Ombudsdienst, BS 12 januari 2006, zoals gewijzigd door het decreet van 9 november 2012, BS 7 december 2012, zoals gewijzigd door het decreet van 9 november 2012, BS 10 december 2012, zoals gewijzigd door het decreet van 17 juli 2015, BS 21 augustus 2015, zoals gewijzigd door het decreet van 8 mei 2020, BS 8 mei 2020, door het decreet van 28 oktober 2022 tot oprichting van een Vlaams Mensenrechteninstituut (BS 9 november 2022, 81.680) en door het decreet van 18 november 2022 tot wijziging van het Provinciedecreet van 9 december 2005, het decreet van 22 december 2017 over het lokaal bestuur en het Bestuursdecreet van 7 december 2018, wat betreft klokkenluiders (BS 1 december 2022, 88.843).
[3] F. SCHRAM, Klachtenmanagement voor openbare besturen: uitbouw en invalshoeken, Brussel, Politeia, 2023, 61-78.
[4] Decreet van 1 juni 2001 houdende toekenning van een klachtrecht ten aanzien van de bestuursinstellingen, BS 17 juli 2001, in werking getreden op 1 januari 2002, gewijzigd door de decreten van 20 februari 2004, BS 15 maart 2004, 17 juni 2011, BS 12 juli 2011 en 21 juni 2013, BS 14 augustus 2013. Opgeheven en regeling opgenomen met enkele wijzigingen in het Bestuursdecreet van 7 december 2018, BS 19 december 2018.
[5] De huidige bepalingen zijn terug te vinden in artikel 190 van het Provinciedecreet en artikel 302 van het decreet over het lokaal bestuur.
[6] Vanuit het standpunt dat een ombudsdienst een tweedelijnsklachtenbehandelaar is.
[7] F. SCHRAM, Klachtenmanagement voor openbare besturen: uitbouw en invalshoeken, Brussel, Politeia, 2023, 89-116; G. BOUCKAERT en N. THIJS, Kwaliteit in de overheid: een inleidend handboek voor kwaliteitsmanagement in de publieke sector o.b.v. een internationaal comparatieve studie, Gent, Academia Press, 2003, 529 p.
[8] [1] F. SCHRAM, Klachtenmanagement voor openbare besturen: Uitbouw en invalshoeken, Brussel, Politeia, 2023, 220-226.
[9] [1] F. SCHRAM, Klachtenmanagement voor openbare besturen: Uitbouw en invalshoeken, Brussel, Politeia, 2023, 227-229.
[10] F. SCHRAM, Klachtenmanagement voor openbare besturen: Uitbouw en invalshoeken, Brussel, Politeia, 2023, 123-150.
[11] F. SCHRAM, Burger en bestuur. Een introductie tot een complexe verhouding, Brussel, Politeia, 2019, 185-218.
[12] F. SCHRAM, Klachtenmanagement voor openbare besturen: Uitbouw en invalshoeken, Brussel, Politeia, 2023, 21.
[13] F. SCHRAM, Klachtenmanagement voor openbare besturen: Interne klachtenbehandeling bij de overheid, Brussel, Politeia, 2025, 89-173; F. SCHRAM, “Klachtenbehandeling in het gemeentedecreet: opportuniteiten en valkuilen” in N. THIJS en G. BOUCKAERT (eds.), Kwaliteit in beweging. Ervaringen met kwaliteitsmanagement in lokale besturen, (Bb&b-Boekenreeks), Brugge, Vanden Broele, 2007, 225-252; F. SCHRAM, E. JONGENEELEN en A. LUYCKX, Klachtenmanagement voor gemeenten. Juridisch-bestuurskundig kader en situatieschets, (Porta-reeks), Brussel, Politeia, 2010, 143 p.; L. JANSSENS en T. PAUWELS, Klachtenbehandeling in de Vlaamse gemeenten. Is het glas halfvol of halfleeg?, (Reeks Werkdocumenten Vlaamse Ombudsdienst 4), Brussel, 2006, 35 p.
[14] Artikel 304, § 2 van het decreet over het lokaal bestuur.
[15] Parl.St. Vl.Parl. 2005-06, nr. 473/1, 30; Parl.St. Vl.Parl. 2004-05, nr. 347/1, 34; Parl.St. Vl.Parl. 2007-08, nr. 1701/1, 34.
[16] Artikel 43, § 1, 16° van het Provinciedecreet; artikel 41, tweede lid, 15° en artikel 78, tweede lid, 13° van het decreet over het lokaal bestuur.
[17] Artikel 303, § 1 van het decreet over het lokaal bestuur. In dezelfde zin: artikel 191, eerste lid van het Provinciedecreet.
[18] Memorie van Toelichting, Par. St. Vl.Parl. 2017-2018, nr. 1353/1, 124.
[19] F. SCHRAM, Klachtenmanagement voor openbare besturen: Klacht en de klager, Brussel, Politeia, 2025, 14.
[20] Artikel 303, § 3 van het decreet over het lokaal bestuur.
[21] F. SCHRAM, Klachtenmanagement voor openbare besturen: Ombudsdiensten, Brussel, Politeia, 2025, 327-339.
[22] Zie over die rol: W. FREES en F. SCHRAM, “De ombudsnormen van de Ombudsdienst Pensioen. Een visie op kwaliteitsvol overheidshandelen”, Burger, Bestuur & Beleid 2012-2, 98-142.
[23] Artikel 303, § 2, eerste lid, 4° en tweede lid, 5° van het decreet over het lokaal bestuur.
[24] Zie Memorie van Toelichting, Parl. St. Vl.Parl. 2017-2018, nr. 1353/1, 124.
[25] Artikel 217 van het decreet over het lokaal bestuur.
[26] Artikel 219 van het decreet over het lokaal bestuur.
[27] Artikel 218, § 1 van het decreet over het lokaal bestuur.
[28] Artikel 222 van het decreet over het lokaal bestuur.
